Εισαγωγικό σημείωμα

«Και η Καππαδοκία δ’ εστί πολυμερής τε και συχνάς δεδεγμένη μεταβολάς, οι δ' ουν ομόγλωττοι μάλιστά εισιν οι αφοριζόμενοι προς νότον μεν τω Κιλικίω λεγομένω Ταύρω, προς έω (Ανατολή) δε τη Αρμενία και τη Κολχίδι και τοις μεταξύ εταιρογλώττοις έθνεσι, προς άρκτον (Βορά) δε τω Ευξείνω μέχρι των εκβολών του Άλυος, προς δύσιν δε τώ τε των Παφλαγόνων έθνει και Γαλατών των την Φρυγίαν εποικησάντων μέχρι Λυκαόνων και Κιλίκων των την τραχείαν Κιλικίαν νεμομένων» (Στράβωνος Γεωγραφικών ΙΒ 1,1)

“Η Καππαδοκία: Εκτεταμένη χώρα της Μ. Ασίας μεταξύ Άλυος, του Ταύρου, του Ευφράτη και του Ευξείνου Πόντου. Είναι η υψηλοτέρα χώρα της Μ. Ασίας με υψόμετρο πολλαχού άνω των 2.300 μέτρων.”

(ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΜΟΡΦΩΤΙΚΗΣ ΕΡΑΙΡΙΑΣ, 1961)

Τις δεκαετίες του 1940 και 1950 κουβέντιαζα με Ανταλλάξιμους πρώτης γενεάς, στη γενέτηρά μου Πετρανά Κοζάνης και στο Πλατύ Ημαθίας όπου πέρασα τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια. Κατά τη θητεία μου στη Δημόσια Εκπαίδευση συνάντησα πρόσφυγες στο Βαθύλακκο Κοζάνης, στα χωριά των Γρεβενών Δοξαρά (Μπούρα), Κυρακαλή. Στην Αγροσυκιά και στο Μυλότοπο Γιαννιτσών. Κυρίως είχα πληροφορίες από τους γονείς μου και από λοιπά συγγενικά πρόσωπα που κατάγονταν από τα Φάρασα Καππαδοκίας. Φυσικά ενημερώθηκα από το πλούσιο υλικό στο αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (Κ Μ Σ) που πρόθυμα και με ευγένεια έθετε στη διάθεσή μου το προσωπικό του Ιδρύματος. Τους ευχαριστώ θερμά και από τη θέση αυτή.

Η σύγχρονη Καππαδοκία. Η Μέλπω Λογοθέτη-Μερλιέ με τη συμπαράσταση του συζύγου της, Διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Οκτάβ Μερλιέ, και με τους συνεργάτες της άρχισε (1930) τις έρευνες για τον Μικρασιατικό Ελληνισμό. Συγκέντρωσε πληροφορίες από “Ανταλλάξιμους” πρόσφυγες Μικρασιάτες με προσωπικές συνεντεύξεις των συνεργατών με πρόσφυγες εγκατεστημένους στην Αττική αλλά και στην επαρχία. Εντόπισε 81 ελληνικές κοινότητες στη “σύγχρονη” Καππαδοκία. Μελέτησε τις 79, για τις δύο δεν βρέθηκαν πληροφορητές. Από αυτές τις κοινότητες, κατά την Ανταλλαγή οι 32 ήταν ελληνόφωνες και οι 49 τουρκόφωνες^⟨1⟩. Έγινε “Συλλογή υλικού από το στόμα των προσφύγων”, 42.454 σελίδες από 1707 πληροφορητές. Δεκάδες συνεργάτες επισκέφτηκαν 3.302 πληροφορητές στην Αττική, έκαναν 59 αποστολές στην ελληνική επαρχία και 12 στην Καππαδοκία. Για την καλύτερη μελέτη, το Κ Μ Σ (Χαρτογραφική Υπηρεσία) χώρισε την Καππαδοκία σε 7 γεωγραφικές περιφέρειες^⟨2⟩:

1) Περιφέρεια Ακ Σεράι – Γκέλβερι, οικισμοί 6: Άκ Σεράι, Τσελτέκ, Χαλβάdερε, Γκέλβερι (Καρβάλη), Κενάταλα, Σιβρίχισάρ.

2) Περιφέρεια Καισαρείας, οικισμοί 24: Καισάρεια, Μουταλάσκη (Ταλάς), Κερμίρα, Ταυλοσούν, Στέφανα, Ζινδζίδερε (Φλαβιανά), Ανδρονίκιον (Ενδιρλίκ), Σαρμουσακλί, Κέρκεμε, Σκοπή, Αγιρνάς, Βέξε, Κέσι, Ταξιάρχης (Γιανάρ τας), Ερχιλέτ, Μόλου, Ινδζέσου, Καρατζάορεν, Ρουμdιγκίν, Τσουχούρ, Τασλίκ. Άγιος Κωνσταντίνος–Βερέκι, Ζίλε, Καράτζορεν.

3) Περιφέρεια Νεαπόλεως, οικισμοί 7: Νεάπολη (Νέβσεχιρ), Αραβισός (Αράπισον), Ανακού, Σίλατα (Ζήλε), Δήλα, Μαλακοπή, Φλοϊτά.

4) Περιφέρεια Νίγδης οικισμοί 23 (και 6 ποντιακοί): Νίγδη, Φερτέκι, Αραβάν, Γουρδουνος, Τένεϊ, Σαζάλτζα, Τελμισσός, Ιλοσόν, Ανταβάλ, Μάνταλα, Ουλαγάτς, Κιτσαγάτς, Σεμέντερα, Λίμνα, Αξός (Ναξός), Τροχός, Μιστί, Τσαρικλί, Καβλάκτεπε, Ένεχιλ, Σουλούτζοβα, Πόρος, Έρεγλι. Ακόμη οι ποντιακές αποικίες που ανήκουν στην Αρχιεπισκοπή Χαλδίας, Μπερεκετλί-Μαdέν, Μπουλγάρ - Μαdέν και οι αποικίες τους, Καρατζάβιράν, Καβουκλού, Ουφατζίκ, Εμινίκ.

5) Περιφέρεια Προκοπίου οικισμοί 4: Προκόπι (Ουρκιούπ), Σινασός, Τζαλέλα, Ποτάμια (Ντερέκιοϊ).

6) Περιφέρεια Φαράσων ένας απομονωμένος οικισμός, ο Βαρασός.

7) Περιφέρεια αποικιών Φαράσων, οικισμοί 10: Οι κυρίως αποικίες είναι πέντε ελληνόφωνοι, το Καρσαντί (Φκώσι ή Γκιαούρ κιόι ή Ποστ καρακιόϊ), Αφσάρι, Σατί, Κίσκα, Τσουχούρι. Και οι 5 οικισμοί, Ταστσί, Πεσκαρdάς, Χοστσά, Κιουρούμτζε (Γαριπτσάς), Μπαχτσετσούχι κατά την ανταλλαγή ήταν τουρκόφωνοι.^⟨3⟩

Στην Κιουρούμτζε που ήταν τουρκόφωνη, αναφέρονταν από τους πρόσφυγες πληροφορητές πως υπήρχαν δύο συνοικίες Φάρασα μαχλεσί και Αφσάρ μαχλεσί. Που σημαίνει πως εκεί εποίκησαν οικογένειες ελληνόφωνες από τα Φάρασα (Βαρασό) και από το Αφσάρι, που με τη συναναστροφή με τουρκόφωνους ομόθρησκους, τουρκοφώνησαν.

Τρία ελληνόφωνα χωριά, η Σύλλη Ικονίου, το Λιβίσι (με το επίνειο Μάκρη) στις ακτές της Λυκίας και το Γκέλτε Βόρεια της Φιλαδέλφειας, αποτελούν μια ξεχωριστή περίπτωση γλωσσικού ιδιώματος. Αυτές οι Κοινότητες βρίσκονταν γεωγραφικά εκτός των ορίων της Καππαδοκίας, αλλά γλωσσικά-πολιτισμικά ανήκαν στην Καππαδοκία. Κράτησαν την Καππαδοκική διάλεκτο ενώ ήταν απομονωμένες ανάμεσα σε τουρκόφωνες Χριστιανικές κοινότητες, και σε μεγάλο πλήθος τουρκικά χωριά. Τις τελευταίες δεκαετίες ήταν αυξημένο το ενδιαφέρον των Ρωμιών για την εκπαίδευση, ειδικά των τουρκόφωνων. Στον Πόρο (Μπορ) διατηρούσαν 3 Δημοτικά, Παρθ/γωγείο και 6 Δασκάλους, στο Τένεγι με 106 οικ., είχαν Αστική Σχολή και Παρθ/γωγείο.

Αναλυτικά οι οικογένειες και τα άτομα που ήλθαν από την Καππαδοκία κατά την Ανταλλαγή πληθυσμών το 1924, με υπολογισμούς του Κ Μ Σ ήταν όπως σημειώνονται στους επόμενους πίνακες:

• Περιφέρεια ΑΚ ΣΕΡΑΪ – ΓΚΕΛΒΕΡΙ. Οι 6 κοινότητες διοικητικά και εκκλησιαστικά ανήκαν στο Ικόνιο. Η γλώσσα ήταν τουρκική πλην του Τσελτέκ που ήταν αποικία του ελληνόφωνου Μιστί.

• Περιφέρεια ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ. Ήταν Σαντζάκι υπαγόμενο στο Βαλελίκι της Άγκυρας. Το 1908 έγινε ανεξάρτητο Βιλαέτι υπαγόμενο στο Υπ. Εσωτερικών. Οι ελληνικές κοινότητες διοικητικά και εκκλησιαστικά υπάγονταν στη Μητρόπολη Καισάρειας. Μόνο το Καρατζάορεν (Χαμιδιά), το Κέρκεμε και το Σαρμούσακλι υπάγονταν στη Σεβάστεια. Σύμφωνα με το Κ Μ Σ κατά την Ανταλλαγή ήταν όλοι τουρκόφωνοι. Στο Ζινδζίδερε (Φλαβιανά) ήταν η έδρα του Μητροπολίτη Καισαρείας και η Μονή Ιωάννου Προδρόμου με τα διδακτήρια.

• Περιφέρεια ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ. Η Πρωτεύουσα Νεάπολη (Νέβσεχιρ) ανήκε εκκλησιαστικά στην Καισάρεια, διοικητικά στο Ικόνιο και ήταν τουρκόφωνη. Τα Δίλα ανήκαν διοικητικά στην Καισάρεια. Οι άλλες κοινότητες υπάγονταν διοικητικά και εκκλησιαστικά στο Ικόνιο. Η γλώσσα ήταν ελληνική.

• Περιφέρεια ΝΙΓΔΗΣ. Διοικητικά και Εκκλησιαστικά οι Κοινότητες ανήκαν στο Ικόνιο πλην των ποντίων μεταναστών από την Αργυρούπολη που ανήκαν εκκλησιαστικά στη Μητρόπολη Χαλδίας. Το Σουλούτσοβα ανήκε στη Μητρόπολη Καισαρείας. Κατά το Οθωμανικό καθεστώς, όταν μία κοινότητα μετακόμιζε σε περιφέρεια άλλης Μητρόπολης, διατηρούσε τους δεσμούς με την προηγούμενη Μητρόπολη.

• Περιφέρεια ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ. Το Προκόπι (Ουρκιούπ) ήταν τουρκόφωνο και υπαγόταν εκκλησιαστικά και διοικητικά στο Ικόνιο. Η γλώσσα των άλλων κοινοτήτων ελληνική. Ειδικά η γλώσσα στη Σινασό ήταν εγγύς της νεοελληνικής διότι, δύο γενεές πριν την Ανταλλαγή είχαν οργανωμένα σχολεία και έφερναν δασκάλους από άλλα κέντρα ή και Αρσακειάδες. Όλες οι κοινότητες υπάγονταν διοικητικά στο Ικόνιο, εκκλησιαστικά στη Μητρόπολη Καισαρείας.

• Περιφέρεια ΦΑΡΑΣΩΝ. Μόνο μία κώμη που ανήκε διοικητικά στην Καισάρεια – Άγκυρα. Ανήκε εκκλησιαστικά στη Μητρόπολη Καισαρείας. Η γλώσσα των Φαράσων και των αποικιών ήταν Καππαδοκική σε πιο καθαρή μορφή σχετικά με τις διαλέκτους των άλλων Καππαδοκικών κοινοτήτων. Δεν υπήρχαν Τούρκοι παρά μόνο ένας ή δύο Αγροφύλακας με τις οικογένειές τους.

• Περιφέρεια ΑΠΟΙΚΙΩΝ ΦΑΡΑΣΩΝ. Οι κοινότητες ανήκαν διοικητικά στα Άδανα. Εκκλησιαστικά ανήκαν στη Μητρόπολη Καισαρείας. Δεν είχαν Τούρκους. Γλώσσα φαρασιώτικη. Στην ίδια περιφέρεια το Κ Μ Σ περιλαμβάνει και τα γειτονικά τουρκόφωνα χωριά Κιουρούμτζε, Πεσκαρdάς, Ταστσί, Χοστσά.

Καισάρεια, πριν υπαχθεί στην Κωνσταντινούπολη, τον 4ο αι., είχε 10 Επαρχίες, 56 Επισκοπές: 1) Επαρχία Καισαρείας 5 Επισκοπές, 2) Γαλατίας - Αγκύρας 7 Επισκοπές 3) Σεβαστείας 5 Επισκοπές, 4) Ελενόπολης -Αμασείας 6 Επισκοπές 5) Μαλατείας - Μελιτηνής 4 Επισκοπές, 6) Πόντου - Νεοκαισαρείας 4 Επισκοπές, 7) Η 2η Καππαδοκίας 4 Επισκοπές 8) Λυκαονίας - Ικονίου 14 Επισκοπές 9) Η 3η Καππαδοκίας 6 Επισκοπές, 10) Ερζερούμ 1 Επισκοπή.

Κατά τη Σύνοδος Νικαίας (325) περιορίστηκε στις Επαρχίες Άγκυρας Ικονίου, Κασταμονής, Ερζερούμ, Σεβάστειας. Το 451 κατά την 4η Οικουμενική Σύνοδο (Χαλκηδόνος) με τον 280 Κανόνα, η Μητρόπολη Καισαρείας υπήχθη στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Μέσα 19ου αι η επαρχία Καισαρείας (Βιλαέτι Αγκύρας) είχε 52 Ρωμαίικα χωριά, κώμες και πόλεις που ανήκαν στο σαντζάκι Καισαρείας. Στα κατάστιχα της Μονής το 1861 (Εγγραφή Παϊσίου Β') αναφέρονται μόνο 36 οικισμοί με τον αριθμό οικογενειών που προσφέρουν από 3 γρόσια ετήσια συνδρομή για το ταμείο των Σχολείων της Μονής Ιωάννου Προδρόμου στο Ζινδζίδερε. Σύνολο 5079 οικογένειες, 5079 Χ 3 = 15237 γρόσια = 152,27 τουρκ. Λίρες.^⟨4⟩ Αυτή την περίοδο η Καισάρεια είχε 7 000 οικογένειες: 5000 Μουσουλμάνοι, 1600 Αρμένιοι και 400 οικ. Χριστιανοί. Στην Ανταλλαγή (1924) ήλθαν μόνο 146 οικογένειες Χριστιανοί, 624 ψυχές.

Μείωση Πληθυσμού 1861-1924

Στον επόμενο πίνακα γίνεται σύγκριση του πληθυσμού των κοινοτήτων κατά τα έτη 1861 Κάλφογλους – 1924 Κ Μ Σ:

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ

Το 1861 είχαν 4414 + 665 = 5079 οικογένειες. Υπολογισμός Κάλφογλους

Το 1924 είχαν 2387 + 1576 = 3963 οικογένειες. Υπολογισμοί Κ Μ Σ

Διαφορά σε 63 έτη 5079 – 3963 = 1116 οικογένειες λιγότερες.

Οικογένειες από Μπαχτσετζίκ (35) Μόλου (15) και Άγ. Κωνσταντίνο (100)

δεν αναφέρονται κατά την Ανταλλαγή.