Παραμύθια από την Καππαδοκία

Η Καππαδοκία είναι εκτεταμένη χώρα στη Βορειοανατολική Μικρά Ασία. Έχει έκταση περίπου όσο η Ελλάδα. Είναι ένα οροπέδιο με ύψος 1200 – 2000 μ. Εκεί είναι το πιο ψηλό βουνό της Μικράς Ασίας, η κορυφή του Αντίταυρου, το Αργαίο όρος ή ο Αργαίος (Erciyes Dağ, 3917 m). Βόρεια του Αργαίου βρίσκεται η Καισάρεια (1054 m), η πρωτεύουσα της Καππαδοκίας και εκκλησιαστικό κέντρο όλης της Μικρασίας, πριν η Κωνσταντινούπολη, το Βυζάντιο, γίνει Πρωτεύουσα του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους.

Το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Ιδρύτρια και ισόβιος πρόεδρος η Μέλπω Λογοθέτη-Μερλιέ, ήδη από το 1930 συγκέντρωνε πληροφορίες προσφύγων. Με τους συνεργάτες της εντόπισε 81 ελληνικές κοινότητες στη σύγχρονη Καππαδοκία και μελέτησε τις 79 (για τις δύο δε βρέθηκαν πληροφορητές). Οι 32 από αυτές, ήταν ελληνόφωνες και οι λοιπές 49 τουρκόφωνες. Τα ελληνικά (ρωμάκα) που μιλούσαν οι Ρωμιοί διέφεραν από κοινότητα σε κοινότητα και οπωσδήποτε σε μεγάλο βαθμό από τα ελληνικά της Πόλης και των πόλεων της Ιωνίας: Σμύρνη, Κυδωνιές κλπ. Είχαν σε μεγάλο ή μικρό βαθμό ομοιότητες με τις ποντιακές διαλέκτους. Σύμφωνα με τον Ν. Ανδριώτη^⟨28⟩ “Ο όρος καππαδοκική διάλεκτος εκφράζει μια ενότητα περισσότερο γεωγραφική παρά γλωσσική. Οι Καππαδόκες είχαν αποκοπεί από τους άλλους Έλληνες νωρίς στο μεσαίωνα. Η αραβική κατάκτηση της Κιλικίας ήδη τον 8ο αιώνα μ. Χ., τους έκοψε από το νοτιότερο ελληνισμό. Από τα δυτικά τους χώριζε πάντα η καππαδοκική έρημος. Έτσι από τότε ο ελληνισμός με τον οποίον οι Καππαδόκες είχαν μεγαλύτερη επικοινωνία ήταν ο ελληνισμός του Πόντου”.

Όσο μακρύτερα ήταν οι καππαδοκικές κοινότητες από τα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου πλεόναζαν οι Τούρκοι, τόσο λιγότερη ήταν η επίδραση της τουρκικής γλώσσας. Η περιφέρεια των Φαράσων ήταν απομονωμένη, μακριά από αστικά κέντρα ελληνικά και τουρκικά. Γι αυτό το λόγο η Φαρασιώτικη διάλεκτος, σε σύνταξη και λεξιλόγιο είχε τις λιγότερες προσμίξεις της τουρκικής, συγκρινόμενη με την ομιλούμενη στις άλλες καππαδοκικές κοινότητες. Δεν είχαν Τούρκους στην περιφέρεια Φαράσων. Γι αυτό η Επαρχία λεγόταν Ρουμ Ναχιεσί (Rum Nahıyesi = Επαρχία Ρωμιών). Ο Βαρασός και οι αποικίες Αφσάρι, Κίσκα, Σατί, Τσουχούρι, Καρσαντί ήταν ελληνόφωνα. Δεν υπήρχε Τούρκος στο χωριό, παρά μόνο ίσως ένας φύλακας από την εποχή των Νεοτούρκων, οπότε απαγορεύτηκε η οπλοφορία για τούς αλλόθρησκους. Μόνο στο Καρσαντί υπήρχαν Τούρκοι^⟨29⟩. Στην επαρχία Φαράσων υπάγονταν και οι ελληνικές κοινότητες Ταστσί, Χοστσάς, Πεσκαρdάς, Κιουρούμτζε οι οποίες κατά την Ανταλλαγή ήταν τουρκόφωνες.

Ο Καθηγητής Γλωσσολογίας Richard M. Dawkins (1871-1955) στο Πανεπιστήμιο Cambridge και διευθυντής στο British School Athens, υπηρέτησε την ελληνική φιλολογική επιστήμη σε διάφορους τομείς, και ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη γλώσσα. Συγκέντρωσε παραμύθια και μελέτησε τις ελληνικές διαλέκτους της Μικράς Ασίας στις περιοχές Λυκαονία, Καππαδοκία, Πόντο. Επισκέφτηκε τις επαρχίες της Ανατολής τέσσερις φορές στο διάστημα 1909-1914, με πολύ δύσκολες συνθήκες τις οποίες επέτειναν οι περιπέτειες του Α΄ παγκοσμίου πολέμου. Το πλούσιο υλικό που συγκέντρωσε περιέχεται σε δεκάδες μελετήματα και άρθρα. Η «σοδειά» του για τη γλώσσα είναι συγκεντρωμένη στο μνημειώδες έργο του“Modern greek in Asia Minor”. Σ' αυτή την έκδοση περιλαμβάνονται παραμύθια που θησαύρισε ο Dawkins από τις ελληνόφωνες ελληνικές κοινότητες της Καππαδοκίας και από τη Σύλλη του Ικονίου Λυκαονίας.

O Dawkins διακρίνει^⟨30⟩ τρεις ομάδες Καππαδοκικών ιδιωμάτων στον τίτλο του βιβλίου του: α) τη διάλεκτο της Σύλλης (μόνο μία κωμόπολη εκτός ορίων της Καππαδοκίας, μέσα σε τουρκόφωνη περιοχή του Ικονίου), β) τη διάλεκτο Καππαδοκίας στα χωριά Τελμισσός, Φερτέκι, Αραβάν, Γούρζονο, Ουλαγάτς, Σεμεντερέ, Αξό, Τροχό, Μαλακοπή, Φλοϊτά, Σίλατα, Ανακού, Σινασό, Ζαλέλα, Ποτάμια, Αραβισό, και γ) τη διάλεκτο των Φαράσων, που μιλούσαν στο Βαρασό και με ελάχιστες και δυσδιάκριτες διαφορές, λόγω αποκοπής από τη Μητρόπολη Βαρασό, στα χωριά Αφσάρι, Κίσκα, Σαττί, Τσουχούρι και Καρσαντί (αναφέρεται ως Γκιαούρ-κιόϊ). Η Φαρασιώτικη χωρίζεται από την κυρίως καππαδοκική διάλεκτο διότι “η περιοχή των Φαράσων βρίσκεται ανάμεσα στον Ταύρο και Αντίταυρο και είναι γεωγραφικά απομονωμένη από την υπόλοιπη Καππαδοκία...”^⟨31⟩ Ο Ι. Σ. Αρχέλαος^⟨32⟩ διακρίνει σε έξι τα καππαδοκικά ιδιώματα μεταξύ των οποίων και το ιδίωμα των Φαράσων^⟨33⟩

Ο Καρολίδης αναφέρει για τις αποικίες των Φαράσων^⟨34⟩: «Και εντεύθεν μεν του Αντιταύρου αι αρχαϊκώτεραι διάλεκτοι είναι του Μισθίου και η της Γουρδούνου, εν δε τω Αντιταύρω η των Φαράσων των οποίων άποικοι κατά παράδοσιν είναι αι λοιπαί εν τω Αντιταύρω Ελληνόγλωσσοι κοινότητες, Αφσάρκογι, Καούρκογι (σ. σ. Καρσαντί) και Κίσκε (Κισκισσός), μολονότι η τελευταία αύτη είναι γνωστή εκ των Βυζαντινών ήδη χρόνων»

Πληροφορίες για τους οικισμούς από τον τόμο “ΕΞΟΔΟΣ” τ. Β του Κ Μ Σ^⟨35⟩

Επιλογή από τα παραμύθια που θησαύρισε ο Dawkins περιλαμβάνονται στην παρούσα έκδοση: 1) α, β από την Αξό, 2) το Αραβάν, 3) Αφσάρι, 4) το Γούρδουνος, 5) την Μαλακοπή, 6) το Μιστί, 7) το Ούλαγατς, 8) την Ποτάμια, 9) τα Σίλατα, 10) α, β, γ από τη Σύλλη Ικονίου (Λυκαονίας), 11) την Τελμισσό, 12) τα Φάρασα (Βαρασό), 13) το Φερτέκι, 14) α, β από τα Φλοϊτά. Παρουσιάζεται το ιδιωματικό κείμενο όπως το κατέγραψε ο R. M. Dawkins στις αρχές του 20ου αι. Η καταγραφή του Dawkins έγινε πρόχειρα από αφηγητές, που ήταν συχνά σχολιαρόπαιδα. Οι μεγαλύτεροι απέφευγαν να πλησιάσουν τους ερευνητές. Τους υποψιάζονταν πως είναι Προτεστάντες που προσπαθούν να διαδώσουν τη θρησκεία τους. Μάλιστα σε πολλά παραμύθια των Φαράσων αναφέρεται ως αφηγητής ένας Γιουσούφ. Ήταν το παιδί ενός εκ των δυο Τούρκων Φυλάκων, του Μουλαχασάν, τους οποίους πλήρωναν για να τους προστατεύουν από τους τσέτες (αντάρτες-ληστές). Οι φύλακες έμεναν με την οικογένειά τους στο χωριό, τους πλήρωναν εις είδος, τους παραχωρούσαν και έναν “κλήρο”, λίγα στρέμματα χωράφι. Τα Τουρκόπουλα πήγαιναν μαζί με τα παιδιά των Ρωμιών στο Δημοτικό Σχολείο που συντηρούσε η Κοινότητα, και βέβαια μιλούσαν Φαρασιώτικα. Αυτό που ενδιέφερε τον Dawkins ήταν κυρίως η γλώσσα και όχι το περιεχόμενο (ο μύθος) του παραμυθιού. Γι' αυτό και παρουσιάζονται συχνά χάσματα στην αφήγηση. Κατά την απόδοση στα νεοελληνικά έγιναν “διακριτικές” επεμβάσεις, όπως έκανε άλλωστε και ο συλλογέας στην Αγγλική μετάφραση.

Στο πρωτότυπο κείμενο χρησιμοποιήθηκε το γραπτό του Dawkins (προσαρμοσμένο στο μονοτονικό). Όπου χρειαστεί να γραφεί μία τουρκική λέξη, χρησιμοποιείται το τουρκικό αλφάβητο είναι το λατινικό συμπληρωμένο με νέα γράμματα τα οποία αποδίδουν κατά το δυνατό τους τουρκικούς φθόγγους: Ö ö, Ü ü, Ç ç, Ş ş, ğ, Ğ. Ενδιάμεσοι φθόγγοι αποδίδονται με τα γράμματα: û, ê, î, Â â, ô, Ê. Στα νεότερα τουρκικά λεξικά, γίνεται όλο και περιορισμένη χρήση αυτών των τελευταίων γραμμάτων.

Τα παραμύθια (κατά R. M. Dawkins)