Το Τσουχούρι (çukur yurt, Τσουκούρ γιουρτ = Βαθύλακκος) αποικία Φαράσων, Ν Ανατολικά της Καισαρείας, σε απόσταση δυο τρεις μέρες δρόμο.
Γραπτές μαρτυρίες πριν την Ανταλλαγή:
ΤΣΟΥΚΟΥΡ ΓΟΥΡΤ⟨48⟩. Κάϊσεριεδετ 15 σαατ ουζακδά τεκμιλ τεκμιλ Ρουμ Ορθόδοξοσλαρδαν μουρεκκέπ ολμάκ ουζερέ 120 χανελί καργέδιρ. (Από την Καισάρεια 15 ώρες μακρυά είναι ένα χωριό με συνολικό πληθυσμό 120 οικογένειες που συνίσταται από Ορθόδοξους Χριστιανούς.
ΤΣΟΥΚΟΥΡ-ΓΟΥΡΤ⟨49⟩. “Ημίσειαν ώραν μακράν της προηγουμένης (σ. σ. της Μπες Καρδάς) κείται η κώμη Τσουκούρ-γουρτ, συνοικισθείσα προ 40 ετών εκ των μετοίκων της Αυσάρ-κιοϊ και έχουσαν οικογενείας ορθοδόξους 50, εκκλησίαν μίαν, τιμωμένην επ' ονόματι του Αγίου Νικολάου. Σχολείον δεν έχουσιν, αλλ' η γλώσσα ελληνική. Ιερέα δ' έχουσιν ένα."
Το Κ Μ Σ σημειώνει⟨50⟩: “Το Τσουχούρι (Çukuryurt) βρίσκεται 60 χιλ. ΝΑ της Καισάρειας και 39 χιλ. ΒΑ των Φαράσων, στην κοιλάδα του Ζαμάντη. Οι κάτοικοί του το 1924 ήταν Έλληνες ελληνόφωνοι (83 οικογένειες - 377 άτομα). Το Τσουχούρι ήταν Μουχταρλίκι και υπαγόταν στο Μουτουρλίκι της Κίσκας, στο Καϊμακαμλίκι της Φέκε, στο Μουτεσαριφλίκι του Κοζάν και στο Βαλελίκι των Αδάνων. Εκκλησιαστικά ανήκε στη μητρόπολη της Καισάρειας. Είχε σχέσεις και συναλλαγές με ελληνικούς και τουρκικούς οικισμούς, μερικοί από τους οποίους βρίσκονταν έξω από τα σύνορα της Καππαδοκίας."
Το 1898 ο Κάλφογλους υπολογίζει 120 οικογένειες και το 1904 ο Λεβίδης μόνο 50. το Κ Μ Σ μετά την ανταλλαγή του 1924 υπολογίζει 83 οικογένειες. Ο εποικισμός της κώμης πρέπει να έγινε στα μέσα του 19ου αιώνα από το Αφσάρι. Από τον Κάλφογλους ως τον Λεβίδη, μέσα σε έξι χρόνια παρατηρούμε πως υπάρχει σημαντική μείωση του πληθυσμού στο 40% και μια αύξηση στα επόμενα είκοσι χρόνια. Το πιθανότερο είναι πως ο Λεβίδης υποτιμά τον αριθμό οικογενειών. Το Τσουχούρι στην ακμή του, τέλη του 19ου αιώνα πρέπει να είχε 110 –120 οικογένειες. Στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα άρχισαν οι μεταναστεύσεις και ο αριθμός μειώθηκε περίπου στα 2/3.
Στον ελλαδικό χώρο οι περισσότεροι Τσουχουριώτες εγκαταστάθηκαν στο χωριό της Κοζάνης Κετσιλέρ που εγκατέλειψαν οι Μουσουλμάνοι Ανταλλάξιμοι. Το νέο όνομα του χωριού Βαθύλακκος (μετάφραση του Τσουκουργιουρτ). Μερικές οικογένειες πήγαν Πλατύ, Δοξαρά (Μπούρα) Γρεβενών, Αγροσυκιά (Κουρπέσι) Γιαννιτσών.
15
Τσουχούρι. Το τουνουρτζουλούκι (R. M. Dawkins, σ. 568)
Σο παλό τον ταρό, ήτουν αν τούλι γραί. Είσιν α ζώρη γιός του ήσιν αλισφερίσι μο τις δεβόλις τζαι μο τα μερμήτσα. Ήτουν τζ’ αμ πατισάχους. Το παλικάρι υρέβει του πατισάχου την κόρη. Τζο πόρκιν να τα νάβρει ο νομάτ. Πήγιν σο τουνουρτζουλούκι η μα του. Ο πατισάχους είπιν κι, «Γώ την κόρη μου ατζεί σα σετ τα κάμα τα σπίτα τζο δίτου τα. Χεν dα ποικ αν κονάχι, τζαι τε στέρου αν τα δώκω.» Πήγιν η γραία, είπεν dα σο γιο της. Το παλικάρι ήφαριν τις δεβόλοι είπιν τι να ποίτσετε α σεράι. Χέμεν ποίκατ το σεράι. Πην η μα του σον πατισάχο «Το κονάχι χαζιρλάτσαμ dα.” είπιν, “Να δωζ ιζίνιν, να ποίκουμι το γάμου». Είπιν τζ’ ο πατισάχους κι, «Σον κόσμου πάνου τα κοτζία, τα κθάρα, τα ιζγίνα, τσιπ dα γαριστουρτείς, dα ποικ αν αώνι, τζαι τεστέρου dα χωρίς, τζαι τεστέρου να ποικ το γάμου.» Ήφαριν τα μερμήτσα τζαι, χώρτσιν dα σε μερέ τα κοτζία, σεν άβου μερέ τα κθάρα τζαι σεν άβου μερέ τα ιζγίνα. Πήγην η γραί είπην τι, «Χώρσεν dα».
«Στο μον dο κονάχι, σο σον το κονάχι χαλίδα να τοσεdις. Σο κονάχιμ μπρο ‘ς κορη μου τ’ άβγου να υπά στα χαλίδα πάνου. Τζαι τεστέρου σα κάχα dου ‘πο τρία τζεβαχέρα. Τζαι τεστέρου να ποικ το γάμου, dα παρ, να κατεβάς τη νύφη στο κονάχι.» Τοσέτσαν τα χαλίδα, κρέμασαν τα τζεβαχέρα, πήραν τη νύφη. Ποίκαν το γάμο οφτά ημέρες τζαι οφτά νυέχτες. Έφαγαν, έπαν, έφτασαν σα μουράτε τουν.
Ερμηνεία. Τσουχούρι. Το προξενιό
(R. M. Dawkins, σ. 568)
Στον παλιό τον καιρό ήταν μια γριά χήρα. Είχε ένα παράξενο γιο, που είχε δοσοληψίες με τους δαίμονες και με τα μυρμήγκια. Ήταν κι ένας βασιλιάς. Το παλικάρι γυρεύει να παντρευτεί την κόρη του βασιλιά. Δεν μπορούσε όμως ο άνθρωπος να την πλησιάσει. Πήγε η μάνα του για το προξενιό. Είπε ο βασιλιάς ότι, «Εγώ την κόρη μου εκεί στα δικά σας τα χαμόσπιτα δεν την δίνω. Να κάνεις ένα παλάτι και ύστερα να τη δώσω.” Πήγε η γριά το είπε στο γιο της. Το παλικάρι έφερε τους δαίμονες, τους είπε να κάνετε ένα σεράι. Αμέσως έκαναν το σεράι. Πηγαίνει η μάνα στον Βασιλιά, «Το κονάκι το ετοιμάσαμε” είπε, “Να δώσεις την άδεια, να κάνουμε το γάμο». Είπε κι ο βασιλιάς ότι, «Στον κόσμο πάνω όσα υπάρχουν, τα σιτάρια, τα κριθάρια, τη σίκαλη όλα να τα ανακατέψει, να τα κάνει ένα αλώνι, και πιο ύστερα να τα χωρίσει, και πιο ύστερα να κάνεις το γάμο.» Έφερε τα μυρμήγκια και χώρισαν, σε ένα μέρος τα σιτάρια, σε άλλο μέρος τα κριθάρια και σε άλλο μέρος τη σίκαλη. Πήγε η γριά, είπε ότι «Τα χώρισε».
«Να στρώσεις χαλιά από το δικό μου το κονάκι ως δικό σου το κονάκι. Εμπρός από το παλάτι, το άλογο της κόρης μου να πάει πάνω σε χαλιά. Και μετά στο πλάι του από τρία κοσμήματα. Κι ύστερα να κάμεις το γάμο. Να πάρεις να κατεβάσεις τη νύφη από το παλάτι» Έστρωσαν τα χαλιά, κρέμασαν τα κοσμήματα, και πήραν τη νύφη. Έκαμαν το γάμο που κράτησεεφτά μέρες και εφτά νύχτες. Έφαγαν, ήπιαν, έφτασαν στις ευτυχίες τους.